Nghệ Nhân Hà Thị Cầu – Truyền Nhân Cuối Cùng Của Nghệ Thuật Xẩm Cổ

Đã nhiều năm trôi qua kể từ ngày nghệ nhân Hà Thị Cầu rời xa trần thế, nhưng với những ai yêu mến nghệ thuật truyền thống, đặc biệt là hát xẩm, cái tên ấy vẫn luôn gợi lên sự kính trọng sâu sắc. Bà không chỉ là một người hát xẩm, mà còn được xem như biểu tượng cuối cùng của xẩm cổ thế kỷ XX.

Cùng Trạm Tin Tức tìm hiểu thêm về bà qua nội dung dưới đây.

Hà Thị Cầu – Cuộc đời gian truân trở thành chất liệu cho tiếng xẩm

Nghệ nhân Hà Thị Cầu sinh năm 1928 tại Yên Mô, Ninh Bình, trong một gia đình nhiều đời gắn bó với hát xẩm. Ngay từ thuở nhỏ, bà đã theo cha – một nghệ nhân xẩm khiếm thị, rong ruổi qua các phiên chợ, bến nước để mưu sinh.

Biến cố ập đến khi bà mới ngoài mười tuổi, cha qua đời, hai mẹ con trở về quê trong cảnh nghèo túng, không nơi nương tựa. Từ đó, những câu hát xẩm không chỉ là kế sinh nhai, mà còn trở thành cách để bà gửi gắm những nỗi niềm sâu kín của kiếp người long đong. Chính những tháng năm khốn khó đó đã hun đúc nên giọng xẩm mang nặng chất đời.

Không chữ nghĩa nhưng trí nhớ phi thường

Nghệ nhân Hà Thị Cầu không biết đọc, không biết viết, nhưng lại sở hữu khả năng ghi nhớ hiếm có. Chỉ cần nghe một lần, bà có thể thuộc trọn bài hát, từ lời ca đến nhịp phách. Kỹ thuật nảy chữ, luyến láy, ngân rung của bà không cầu kỳ, nhưng chạm thẳng vào cảm xúc người nghe.

Giọng xẩm của bà mộc mạc, gai góc, như kể lại chính những gì bà đã sống và đã chịu. Mỗi câu hát vang lên đều mang theo sự từng trải của một đời người lắm truân chuyên.

Từ góc chợ quê đến sân khấu lớn

Xẩm vốn là nghệ thuật dân gian gắn với đời sống bình dân, thường xuất hiện nơi chợ búa, tàu điện, bến sông. Thế nhưng, có thời điểm, tiếng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu đã vang lên giữa Nhà hát Lớn Hà Nội, làm cả khán phòng xúc động.

Bà trình diễn nhiều làn điệu xẩm cổ như xẩm chợ, xẩm huê tình, xẩm thập ân, v.v. theo đúng lề lối truyền thống. Đó là thứ xẩm “nguyên bản” mà ngày nay rất hiếm người còn giữ được trọn vẹn.

Theo bà, xẩm không chỉ là câu hát mà là lời tự sự của những số phận nhiều truân chuyên. Người chưa từng đi qua đói nghèo, mất mát sẽ rất khó cất lên tiếng xẩm có chiều sâu, bởi cái “đời” trong xẩm chỉ hiện ra khi người hát thực sự sống cùng nó.

Cuộc đời nhiều mất mát, tiếng hát nhiều chiều sâu

Cuộc đời của nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu trải dài trong những biến cố chồng chất, khó có thể gọi tên. Khi lên 16, bà vừa theo học nghề vừa nên duyên với ông trùm xẩm Nguyễn Văn Mậu.

Cuộc hôn nhân ngắn ngủi khép lại khi bà chưa đầy 35 tuổi, để lại trên vai người phụ nữ gầy gò gánh nặng của 7 đứa con thơ. Số phận nghiệt ngã tiếp tục khi 4 người con lần lượt ra đi vì bệnh tật, đứa nhỏ nhất đành gửi cho người khác nuôi do cảnh nhà kiệt quệ.

Không có ruộng vườn, cũng chẳng có một nghề nào khác để bấu víu, bà quay về với tiếng xẩm như cách duy nhất để tồn tại. Những tháng ngày lang bạt theo gánh hát rong vừa là kế sinh nhai, vừa là hành trình chịu đựng đến tận cùng nỗi cơ cực.

Chính từ đó, giọng hát của bà mang theo vị đắng của đời, thô ráp mà sâu lắng, chạm đến cảm xúc người nghe bằng sự thật trần trụi.

Giá trị ngẫu hứng – tinh thần cốt lõi của xẩm cổ

Một trong những nét đặc sắc làm nên giá trị của hát xẩm là khả năng ứng tác linh hoạt. Người nghệ nhân có thể thay đổi ca từ, nhịp điệu hoặc thêm thắt chi tiết ngay trong quá trình biểu diễn. Đây là kỹ năng đòi hỏi sự hòa quyện giữa trí nhớ, cảm xúc và kinh nghiệm sống.

Ở nghệ nhân Hà Thị Cầu, khả năng ứng tác là một năng lực bẩm sinh. Mỗi lần trình diễn, bà linh hoạt thay đổi nhịp điệu và cách thể hiện theo cảm xúc cá nhân, tạo nên những phiên bản không trùng lặp. Một số làn điệu qua giọng bà đã trở thành dấu ấn tiêu biểu, đặc biệt là bài xẩm gắn với vùng đất Yên Mô – “Yên Mô quê mình”.

Di sản còn mãi với thời gian

Dù cuộc sống cuối đời vẫn gắn với khó khăn, nhưng những gì nghệ nhân Hà Thị Cầu để lại cho nghệ thuật hát xẩm là vô giá. Các bản thu âm, kỹ thuật trình diễn và tinh thần xẩm cổ mà bà lưu giữ đã trở thành tư liệu nền tảng cho công cuộc phục dựng và truyền dạy xẩm sau này.

Nhiều nhóm nghệ sĩ trẻ theo đuổi xẩm hiện nay đều coi bà là chuẩn mực, là nguồn tham chiếu quan trọng khi nghiên cứu và biểu diễn. Chính từ những di sản ấy, hát xẩm đang từng bước tìm lại vị trí trong đời sống văn hóa đương đại.

Kết luận

Bằng chính những trải nghiệm cơ cực và mất mát của mình, nghệ nhân Hà Thị Cầu đã thổi hồn vào từng câu xẩm, biến tiếng hát rong nơi góc chợ thành giá trị văn hóa có chiều sâu và sức lan tỏa lâu dài.

Dù đã đi xa, nhưng di sản mà bà để lại vẫn tiếp tục được kế thừa và làm mới qua các thế hệ nghệ sĩ trẻ. Khi tiếng xẩm còn vang lên trong đời sống đương đại, thì tinh thần và dấu ấn của bà vẫn còn hiện diện như một phần không thể thiếu của văn hóa Việt.